Abstract

Mortars and plasters of many Roman, Byzantine, Seljuk and Ottoman period buildings were produced by using lime as binder and crushed bricks or tiles as aggregates. These mortars and plasters are called as “horasan” mortars and plasters in Turkey. Horasan mortars and plasters have been widely used as waterproof materials in aqueducts, bridges, cisterns and baths due to their hydraulic properties and high mechanical strengths.

In this study, characteristics of horasan plasters used in some Ottoman bath buildings in Urla and Seferihisar in İzmir were investigated by using XRD, SEM-EDX, AFM and chemical analyses.

Physical, chemical and microstructural properties of plasters do not differ according to spaces, levels and layers generally. All of the plasters are porous and low dense. Multi layered horasan plaster application with the less porous finishing layers provide a waterproof surface to lower levels. Lime/aggregate ratios of horasan plasters are in the range of 1/2 and 3/2. Horasan plasters are hydraulic owing to the presence of pozzolanic brick aggregates. Crushed and powdered brick aggregates are good pozzolans since they were produced from raw materials containing high amounts of clay and they were fired at low temperatures. 

On the other hand, bricks used in the domes of the baths were manufactured by using raw materials containing fewer amounts of clay minerals than those of aggregates. Due to the less amounts of clays in their compositions, they are not pozzolanic although fired at low temperatures. This result revealed that crushed brick aggregates were manufactured intentionally to use in horasan plasters.

Özet

Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı döneminde inşa edilmiş birçok tarihi yapının harç ve sıvalarının bazıları, bağlayıcı olarak kireç ve agrega olarak tuğla, kiremit gibi pişirilmiş seramik malzemeler kullanılarak hazırlanmıştır. Bu harç ve sıvalar ülkemizde “horasan” harç ve sıvaları olarak adlandırılmaktadır. Horasan harçları ve sıvaları, su altında da sertleştikleri ve yüksek dayanıma sahip oldukları için su kemerleri, köprüler, sarnıçlar ve hamamlar gibi su etkisi altındaki yapılarda kullanılmışlardır.

Bu çalışmada, Urla ve Seferihisar’da bulunan bazı Osmanlı dönemi hamam yapılarında kullanılan horasan sıvaların özellikleri XRD, SEM-EDX, AFM ve kimyasal analizler ile incelenmiştir.

Horasan sıvaların fiziksel, kimyasal ve mikroyapısal özellikleri kullanıldıkları mekana, seviyeye ve katmana göre büyük farklılıklar göstermemektedir. Sıvalar çok gözenekli ve düşük yoğunlukludur. Alt seviyede çok tabakalı horasan sıva kullanımı ve az gözenekli bitirme tabakası ile su geçirmezlik özelliği sağlanmaktadır. Horasan sıvalarında kireç/tuğla kırığı oranı ağırlıkça 1/2 ve 3/2 arasında değişmektedir. Horasan sıvaların hidrolik özellik taşıdığı, bu özelliğin ise tuğla kırıklarının puzolanik özelliğinden kaynaklandığı tespit edilmiştir. Tuğla kırıklarının puzolanik özellikleri, üretimlerinde kullanılan hammaddelerin yüksek miktarda kil içermesinden ve düşük sıcaklıklarda pişirilmelerinden kaynaklanmaktadır.

Hamamların kubbelerinde kullanılan tuğlalar, tuğla agregalardan daha düşük miktarda kil içeren hammaddeler kullanılarak üretilmiştir. Bu tuğlalar, düşük sıcaklıklarda pişirilmiş olmalarına rağmen, yapılarında az miktarda kil bulundurdukları için puzolanik özellik taşımamaktadır. Bu sonuç, horasan sıva yapımında kullanılan tuğlaların sıva yapımında kullanılmak üzere özel olarak üretildiklerini göstermektedir.